Ο «Μουσικός 20ος Αιώνας» του Θάνου Κονιδάρη {Το Ρεμπέτικο}

ΤΟ ΡΕΜΠΕΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ

«Χωρίς τον μπαγλαμά και το άι- σιχτίρ του μπουζουκιού, χωρίς τον χασικλίδικο καημό της μάγισσας και τον χορό μιας Αλεξανδριανής Φελλάχας θαάχαμε γίνει πρόβατα έτοιμα για σφαγή στο όνομα του πατρός , παντός υιού και κάθε μορφής έθνους» Κώστας Ταχτσής*(1)

Το ρεμπέτικο τραγούδι είναι το λαϊκό τραγούδι των πόλεων στα τέλη του 19ου αιώνα και του πρώτου μισού του 20ου αιώνα. Διαμορφώθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα με χιλιάδες αλληλοεπιδράσεις με σαφέστατες ανατολίτικες επιρροές που για πολλούς μελετητές (όσον αφορά τα μουσικά και άλλα στοιχεία του ) έχουν ρίζες στο Βυζάντιο και στην αρχαιότητα.

Εκφράζει τις ραγδαίες οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές μεταβολές μέσω της αστικοποίησης της εσωτερικής και εξωτερικής μετανάστευσης, τις συνέπειες της μικρασιατικής καταστροφής και της έλευσης χιλιάδων προσφύγων από τα παράλια της Μικράς Ασίας μετά το 1922.

Αποτελεί ύψιστη έκφραση καλλιτεχνικής δημιουργίας και πολιτιστικής προσφοράς, πρωτότυπη μουσική κληρονομιά και θεμέλιο της νεότερης Ελληνικής λαϊκής μουσικής.

Η ΒΑΠΤΙΣΗ ΤΟΥ ΡΕΜΠΕΤΙΚΟΥ

Απόψεις για την ονομασία.
Αντιγράφω από την εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού και παραθέτω τις διαφορετικές απόψεις μελετητών ερευνητών για το ζήτημα.

Ο Νέαρχος Γεωργιάδης υποστηρίζει ότι προέρχεται από το αρχαίο ρήμα ρέμβομαι ( = περιπλανιέμαι) μέσω του μεσαιωνικού «ρέμπομαι».
«Από το Βυζάντιο στο Βαμβακάρη » Σελ 10. .Αθήνα 1996

Ο Β. Παπαδημητρίου υποστηρίζει ότι έχει τούρκικη προέλευση από την λέξη ρεμπέτ (= εκτός νόμου)

«Το ρεμπέτικο τραγούδι και οι σημερνοί θιασώτες του» Ελεύθερα γράμματα Σελ 1-2 έτος 1949

Στο ετυμολογικό λεξικό της κοινής νεοελληνικής του Ν..Π. Ανδριώτη αναφέρεται σαν Ιταλικής προέλευσης «vebelo» (=άτακτος) Θεσσαλονίκη 1983 στη σελίδα 307.

Στο» Λεξικό της πιάτσας «του Ε. Ζάχου αναφέρεται ότι είναι αραβική από τη λέξη rubaiyaτ (=τετράστιχα) .Σελ. 426 Αθήνα 1981

Ο Τάσος Βουρνάς στο άρθρο του στην επιθεώρηση τέχνης το 1961 αναφέρει ότι είναι σλαβική rebenok (=παλικάρι)

Ο Δ. Δ Μανιάτης προχωράει παραπέρα και λέει ότι έχει συνθέτη προέλευση από τη μουσική κλίμακα ρε και το αγγλικό ρήμa beat time

Πάντως καμία από τις παραπάνω απόψεις δεν είναι αδιαμφισβήτητα επιβεβαιωμένη. Μια ενδιαφέρουσα πληροφορία αναφέρει ότι το ρεμπέτικο συνδέεται με τον λεγόμενο υπόκοσμο επειδή σε ένα διήγημα του Μ.Δ Χαμουλόπουλου που εκτυπώθηκε στη Σμύρνη το 1871, αναφέρεται η λέξη «Ρεμπέτα» ως το σύνολο των νυχτοκλεπτών*(10)

Σε ετικέτα δίσκου ο όρος ρεμπέτικο υποστηρίζεται ότι εμφανίζεται για πρώτη φορά το 1906 στον δίσκο «Τικ- Τακ»*(11)

Ο ερευνητής Πάνος Σαββόπουλος υποστηρίζει ότι η πρώτη εμφάνιση της λέξης ρεμπέτικο έγινε μεταξύ του 1912-1913 στις ετικέτες δύο δίσκων γραμμοφώνου .Πρόκειται για τους δίσκους «Απονιά» και το γνωστό μέχρι τις μέρες μας «Τικ-Τακ» που και τα δύο γραμμοφωνήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη, αλλά το ύφος της μουσικής τους ήταν ελαφρύ, επιθεωρησιακό και όχι ρεμπέτικο.

Τέλος η Ρενάτα Δαλιανούδη*(2) υποστηρίζει:

» Η ονομασία ρεμπέτης ανάγεται στον 18ο αιώνα όταν σε όλη την επικράτεια της οθωμανικής αυτοκρατορίας οι οργανοπαίκτες γυρνούσαν στα κρασοπουλιά στις ταβέρνες και τα καφενεία των πόλεων που ήταν κέντρα παραγωγής και διάθεσης προϊόντων βιοτεχνίας και χειροτεχνίας, δημιουργώντας και αυτοσχεδιάζοντας τα τραγούδια τους. Αυτοί οι λαϊκοί οργανοπαίκτες, Αρμένιοι Τούρκοι Έλληνες ή άλλης καταγωγής, ονομάζονταν» Ρεμπέτ» και επειδή δεν έδιναν καμία σημασία στις κυβερνητικές αρχές η παραπάνω ονομασία έφτασε να σημαίνει στα τούρκικα τον παράνομο, τον περιφερειακό, τον εκτός νόμου».

ΤΟ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟ,ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ-ΓΕΝΝΗΣΙΣ ΤΟΥ ΡΕΜΠΕΤΙΚΟΥ ΤΡΑΓΟΥΔΙΟΥ

«Είναι δυνατόν τρεις διαφορετικές και αντίρροπες πολιτισμικές γλώσσες όπως ο Οριενταλισμός ο Βαλκανισμός και ο Δυτικισμός να συνυπάρχουν ως ταυτοτικές συνιστώσες στο ίδιο γεωγραφικό κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο;

Ο ελληνικός πολιτισμός εξαιτίας του οθωμανικού ζυγού επι 400 σχεδόν χρόνια επηρεάστηκε από την Οθωμανική πολυπολιτισμική παράδοση, ενώ από τον 19ο αιώνα και μετά στα πλαίσια πολυπόθητου εκ δυτικισμού και της απεμπόλησης της ανατολίτικης ταυτότητας, στρέφει τα πνευματικά και μουσικά του ενδιαφέροντα προς την δύση χωρίς εν τούτοις να εκλείπουν στα πολιτιστικά μορφώματα που εμφανίζονται στους κόλπους της χώρας οι επιρροές από την βαλκανική Χερσόνησο ( πού ανήκει γεωγραφικά)» Dr Ρενάτα Δαλιανούδη

Η Οθωμανική αυτοκρατορία ήταν ένα πολυεθνικό μωσαϊκό από Αρμένιους Τούρκους και Έλληνες Άραβες, Φράγκους Εβραίους , Μουσουλμάνους Κούρδους Σλάβους, Βούλγαρους, Βλάχους στην οποία η πολιτισμική ανταλλαγή μεταξύ αυτών των «μιλιέτ» ( σύνολο ανθρώπων προσδιορισμένων με βάση κυρίως τη θρησκεία τους) και της οθωμανικής διοίκησης ήταν σύνηθες φαινόμενο». Αικατερίνη Κωνσταντινίδου*(3)

«Η αναγκαστική των Ελλήνων συνύπαρξη με δεκάδες εθνότητες της αυτοκρατορίας εισάγει δάνεια:. Περσοαραβικά «μακάμια » ομοιοκαταληξία και επωδούς (ρεφραίν) αμανές , ταξίμι *. Θεόφιλος Σαρασίδης * (4)

«Οι μουσικές ανταλλαγές που είχαν αρχίσει πριν το 17ο αιώνα και ίσως πιο πριν ανάμεσα στο ποικίλο πληθυσμού που αποτελούσε το λαϊκό υπόστρωμα των αστικών κέντρων του Αιγαίου του Ελλήσποντου της Προποντίδας και της Μαύρης Θάλασσας συνεχίστηκαν με έντονο ρυθμό ως την καταστροφή της Σμύρνης το 1922. Οι ανταλλαγές αυτές προκάλεσαν τη δημιουργία απειράριθμων μελωδιών που οι ρίζες τους βρίσκονταν κυρίως στη βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική, στην τούρκικη κλασική μουσική με τα ‘μακάμια’ που ονομάστηκαν από μας «δρόμοι», στην δημοτική μουσική της Μυσίας( αρχαία χώρα της Μικράς Ασίας παρά την Προποντίδα ) της Βιθυνίας και των δυτικών παραλίων της Μικράς Ασίας, στα ελληνικά, νησιωτικά και λαϊκά τραγούδια και τέλος στη δημοτική μουσική των βορείων γειτόνων μας και ιδιαίτερα της Ρουμανίας. «Μάρκος Δραγούμης*(5)

«Στα στενά της Σμύρνης έσμιγαν παλιές αιγαιοπελαγίτικες μπαλάντες με ιταλικές καλτσονέτες*(6) μελωδίες του συρμού, ρουμάνικες χόρες *(7 )με Σέρβικους ρυθμούς και τούρκικα σαρκιά*(8) ενώ στα καφέ- αμάν Έλληνες μουσικοί συνόδευαν Αρμένηδες τραγουδιστές και γύφτισσες χορεύτριες μπροστά σε ένα κοινό που αντιπροσώπευσε όλες τις φυλές της ανατολικής Μεσογείου» Λάμπρος Λιάβας*(9).

(Σύμφωνα με τα στοιχεία που έδωσε ο Ελευθέριος Βενιζέλος με το υπόμνημα του στην συνδιάσκεψη της Ειρήνης του Παρισιού του 1919 στη Μικρά Ασία ζούσαν 1.644.000 Έλληνες και στην περιοχή της Κωνσταντινούπολης 731.000

Στην περιοχή της Τραπεζούντας 350.000 και στα Άδανα 700.000 .Σύνολο 2.845.000 . Όσον αφορά την Αθήνα από το 1834 που είναι η πρωτεύουσα του τότε Εθνικού κράτους είχε 10.0000 για να φτάσει το 1923 στους 285.000 )

Το ρεμπέτικο τραγούδι σαν συνισταμένη των μουσικών ρευμάτων, προσμίξεων και επιρροών» μετοίκησε» στην Ελλάδα της τότε εποχής ( που δεν είχε καμία σχέση με την σημερινή σαν κρατική -εθνική οντότητα) μέσω κυρίως της Μικράς Ασίας της Σμύρνης και της Κωνσταντινούπολης σαν Σμυρνέϊκο πολίτικο και «εγκαταστάθηκε» στην κυρίως Ελλάδα και κατά βάση στον Πειραιά. Όμως το προκλασικό – ανώνυμο ρεμπέτικο που αναπτύχθηκε μέχρι το 22 και σχηματικά τελειώνει η πρώτη περίοδος του , κυοφορήθηκε στον γεωγραφικό χώρο που προαναφέραμε και λιγότερο στον κύριο κορμό της χώρας. Γιατί με την ίδρυση του ελληνικού κράτους το 1830 η Ελλάδα εκτείνεται μέχρι σχεδόν τη Λαμία. Μετά από 34 χρόνια το 1864 τα Επτάνησα ενσωματώνονται στον Εθνικό κορμό, γεγονός που και αυτό επηρεάζει μουσικά – πολιτιστικά τη μουσική των πόλεων που σιγά σιγά δημιουργούνται.

Προς το τέλος του 19ου αιώνα αρχίζει η εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση. Η παραγωγή δημοτικής μουσικής (κυρίαρχο άκουσμα της υπαίθρου ) αρχίζει να φθίνει και για αυτό το λόγο δε, αλλάζει διαφοροποιείται ο μηχανισμός δημιουργίας συντήρησης και μετάδοσης της δημοτικής μουσικής μέσα από προφορικές διαδικασίες . Σε πολλές περιπτώσεις χάνεται τελείως. Η ελληνική κοινωνία από αγροτική μετατρέπεται σταδιακά σε αστική και το γεγονός αυτό δεν θα μπορούσε να αφήσει ανεπηρέαστη τη μουσική η οποία με τη σειρά της μετατρέπεται σε αστική- λαϊκή μουσική, με σαφείς όμως επιρροές τουλάχιστον στα πρώτα της βήματα από το δημοτικό τραγούδι.( σ.σ. στις αρχές του 20ού αιώνα οι περισσότεροι μουσικοί και τραγουδιστές πάτανε με το ένα τους πόδι στο δημοτικό και με το άλλο στο σμυρναίικο – ρεμπέτικο. Οι διαφοροποιήσεις γεωγραφικές και όχι μόνο συνεχίζονται. Το 1881 ενσωματώθηκε στην Ελλάδα η Θεσσαλία.

Μετά τους βαλκανικούς πολέμους και τον πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο η Ελλάδα αποκτά με τη συνθήκη των Σεβρών την Ανατολική Θράκη μέχρι το 23 με τη συνθήκη της Λωζάνης , την ενδοχώρα της Σμύρνης. Μέχρι να συμβούν αυτά έχουν μεσολαβήσει η πτώχευση του 1893 και η επιβολή Διεθνούς οικονομικού ελέγχου, η ήττα από την Τουρκία το 1897 και η μετανάστευση στην Αμερική περίπου 500 χιλιάδων Ελλήνων. Εκεί αναπτύχθηκε επίσης το ρεμπέτικο τραγούδι από τους μετανάστες

Ωστόσο με την αλλαγή του αιώνα έξω από τον τότε κύριο ελλαδικό κορμό τα μεγάλα αστικά κέντρα με ελληνικό πληθυσμό ήταν η Σμύρνη, η Κωνσταντινούπολη και η Αλεξάνδρεια και μέσα στα σύνορα της Ελλάδας ,η Αθήνα η Θεσσαλονίκη η Πάτρα και η Ερμούπολη της Σύρου γενέτειρα του Μάρκου Βαμβακάρη.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ….

Αστερίσκοι= Αναφορές-επεξηγήσεις παραπομπές

*1 Κώστας Ταχτσής Dιακεκριμένος Έλληνας λογοτέχνης

*2 Dr Ρενάτα Δαλιανούδη: (καθηγήτρια ΕΚΠΑ Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας- τομέας λαογραφίας) PHD μουσικολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών .Περίπτωση Μελέτης: Η μουσική του θεάτρου Σκιών .

«Η ανάδειξη αστικών λαϊκών μουσικών στον 20ο αιώνα» Ιστορικό μουσικό και πολιτικό πλαίσιο

* 3 Αικατερίνη Μυστακίδου: «Το θεάτρου σκιών στην Ελλάδα και Τουρκία «εκδόσεις Ερμής Αθήνα σελίδα 20 -76-99 100.
* 4 Θεόφιλος Σαρασίδης: Ποιητής «Βιβλιοθήκη»

*4 Λάμπρος Λιάβας: Μουσικός συγγραφέας αναπληρωτής καθηγητής Εθνομουσικολογίας στο Τμήμα μουσικών σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών

*5 Μάρκος Δραγούμης : Έλληνας μουσικολόγος και Βυζαντινολόγος «Οι ρίζες του ρεμπέτικου»

*6 Καλτσονέτα Δημοφιλής ιταλική μουσική. Γεννήθηκε γύρω στο 1560 .Μετά τον 18ο αιώνα ειδικά έξω από την Ιταλία ο όρος ήρθε για να δείξει ένα τραγούδι με οργανική συνοδεία συνήθως σε λαϊκό ύφος.

*7 Χόρα: Τσιγγάνικος μουσικός δρόμος -ιδίωμα

*8 Σαρκιά :Τουρκικές λαϊκές μουσικές

*9 Ταξίμι: Μουσικός αυτοσχεδιασμός

*10 «Οι μυστηριώδεις νυκτοκλέπται» Διήγημα πρωτότυπου. Σελ 11

*11 Τικ-Τάκ: Σ. Προκοποίου «Σεργιάνι στην παλιά Σμύρνη» Αθήνα1949 Σελ.97

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.