Οι μεγάλες επιδημίες στη Λευκάδα, τα Ιόνια νησιά και το Μεγανήσι -ιστορικά στοιχεία και λαϊκή παράδοση

Πιο επίκαιρο από ποτέ το παρακάτω άρθρο στην εποχή του κορωνοιού. Στο παρελθόν η Ελλάδα χτυπήθηκε πολλές φορές από ιούς και πανδημίες μεταφερόμενες συνήθως από έξω . Τα Ιόνια νησιά μέσα σε αυτά και το Μεγανήσι αντιμετώπισαν παρόμοιες καταστάσεις με τα λιγοστά ιατρικά μέσα που υπήρχαν, με ελάχιστες επιστημονικές γνώσεις, και με την ελπίδα τους στην του Θεού.

Διαβάστε το άρθρο…Πηγή:https://lefkadapatridamou.blogspot.com

«Τέτοιες ημέρες  και συγκεκριμένα την 1η Ιουνίου «επανακυκλοφορεί» συνήθως στο διαδίκτυο ένα άρθρο που αφορά στη μεγάλη επιδημία της πανώλης που αποδεκάτισε τη Λευκάδα το 1743-4 αφήνοντας πίσω της 1800 νεκρούς ( το ένα τρίτο του τότε πληθυσμού του νησιού).

Την άνοιξη του 2020 μια πανδημία εμφανίστηκε στο σύγχρονο κόσμο μας, αυτή του COVID-19,  που μας έκλεισε στα σπίτια μας για δυο και παραπάνω μήνες, που πάγωσε την οικονομική ζωη εκατοντάδων χωρών στον πλανήτη κι άφησε χιλιάδες νεκρούς, δοκιμάζοντας ακόμα και τα πιο εξελιγμένα συστήματα υγείας ανά τον κόσμο.

Αυτή η πανδημία, που οι ειδικοί λένε ότι θα μας απασχολήσει πιθανόν και την επόμενη χρονιά, μας έκανε να αναθεωρήσουμε τις συνήθειες της καθημερονότητάς μας, τις σχέσεις με τους συνανθρώπους μας και τις οικογένειες μας, τις συνθήκες εργασίας μας. Το τι τελικά αποτέλεσμα θα έχουν αυτές οι αναθεωρήσεις, θα φανεί στο επόμενο χρονικό διαστημα.

Εισαγωγή

Με αφορμή τα παραπάνω, ανανεώνω κι εγώ αυτό εδώ το άρθρο μου.
Εμπλουτίζω την εισαγωγή του και το ιστορικό του πλαίσιο, προσθέτοντας επιπλέον στοιχεία.
Το «θανατικό» είχε τη μορφή της πανώλης (πανούκλα), της βλογιάς, της χολέρας, – τι φρικτά ονόματα αλήθεια -, αρρώστιες που μετατρέπονταν συνήθως σε πανδημίες και άφηναν πίσω τους χιλιάδες νεκρούς, αφανίζοντας ολόκληρα χωριά και πολιτείες. Αρρώστιες, που φάνταζαν σαν θεριά που κατάπιναν αχόρταγα ανήμπορους γέρους και παιδιά, αλλά και  νέους ανθρώπους, δυνατούς, γεμάτους ζωή. Θεριά που δεν έκαναν διακρίσεις σε πλούσιους ή φτωχούς, σε όμορφους ή άσχημους, σε νέους ή ηλικιωμένους. Αρρώστιες που τρέφονταν με τη ζωή σκορπώντας θάνατο. Τα ονόματα τους και μόνο αντηχούν τρομακτικά, σαν κακοί δράκοι, σα μάγισσες στριφνές και κακιασμένες, που πέταξαν από τη σφαίρα του παραμ

υθιού και προσγειώθηκαν στην πραγματικότητα σκορπώντας στο διάβα τους τον τρόμο.
Τότε ήταν που η λαϊκή φαντασία ξυπνούσε και έφτιαχνε ιστορίες σαν παραμύθια κι αυτή, μιας και δεν μπορούσε  αλλιώς ο άνθρωπος να αποδεχτεί και να διαχειριστεί τον πόνο, τη θλίψη και την καταστροφή. Ιστορίες που από στόμα σε στόμα περνούσαν από το ένα χωριό στο άλλο κι έδιναν δύναμη, κουράγιο κι ελπίδα  ότι η πίστη θα διώξει το κακό.  Ο ανήμπορος μπροστά στον θάνατο άνθρωπος, στρέφεται εκεί που πιστεύει, στον άγιο και την αγία του χωριού του και κάνει το σταυρό του ταπεινά περιμένοντας το θαύμα.

Φαινόμενο φυσικά παγκόσμιο καθώς ειδικά η πανώλη στη φαντασία των απλών ανθρώπων ήταν ο Μαύρος Θάνατος, ο Μαύρος Καβαλάρης, ο Μαύρος Γίγαντας.

Στο σήμερα, αυτή η συνήθεια να «ξορκίζουμε» το κακό συνεχίστηκε με πιο εξελιγμένες μορφές έκφρασης. Εκατοντάδες παιδικά κυρίως, παραμύθια για τον κοροναϊό κυκλοφόρησαν σε μικρό χρονικό διάστημα, χιλιάδες ιστορίες και διηγήματα κατέκλυσαν τον έντυπο κα ηλεκτρονικό ιστό περιγράφοντας εμπειρίες της νέας καθημερινότητας που μας επιβλήθηκε για την προστασία της υγείας μας, ψηφιακές εκθέσεις ζωγραφικής, μουσική, φωτογραφία, κάθε μορφή τέχνης προσπάθησε να αποτυπώσει τη ζωή του σύγχρονου ανθρώπου εν μέσω πανδημίας.

Φυσικά τα παραπάνω απέχουν πολύ από το κομμάτι της λαϊκής παράδοσης που περιγράφεται (και αφορά στη Λευκάδα στη συγκεκριμένη περίπτωση) μετά το ιστορικό πλαίσιο των επιδημιών σε αυτό εδώ το κείμενο. Η τέτοιου είδους έκφραση, χωρις να έχω μελετήσει σχετικά -αν συνεχίζει να υπάρχει εννοώ- , αποτελεί ένα μουσειακό θησαυρό που θα πρέπει να κρατήσουμε ζωντανό με όλες τις δυνάμεις μας.

Ιστορικό πλαίσιο επιδημιών και άλλων ασθενειών και υγεινονομικής πορείας του νησιού

Οι επιδημίες που εκδηλώθηκαν στα Ιόνια Νησιά κατά τη διάρκεια των 17ου – 19ου αιώνων, αποδεκάτισαν τους πληθυσμούς τους, ερήμωσαν χωριά, έπληξαν την οικονομία και τη γεωργική παραγωγή. Παράλληλα όμως, έθεσαν και τις βάσεις για ένα υποτυπώδες αρχικά που εξελίχθηκε σημαντικά στη συνέχεια, υγειονομικό σύστημα που με βάση τα δεδομένα και τις γνώσεις της εποχής, και χωρίς να αποφεύγει τις παραλείψεις και τα λάθη, έκανε τα μέγιστα.

Στην «Ιστορία της Νήσου Λευκάδος» του Π.Γ. Ροντογιάννη, οι πρώτες πληροφορίες που αναφέρονται σε ασθένειες που έπληξαν το νησί, αφορούν στην περίοδο της Τουρκοκρατίας (1479 – 1684) και συγκεκριμένα τα τελευταία χρόνια της,  μετά το 1600.

Μέχρι εκείνη τη στιγμή, όλο το ιστορικό για τις κατά καιρούς μειώσεις του πληθυσμού του νησιού, σχετίζεται με επιδρομές και φυσικές καταστροφές (σεισμοί), αφού φυσικά δεν υπάρχουν προς το παρόν πηγές να αποδεικνύουν το αντίθετο.

1612

Η πρώτη καταγεγραμμένη πηγή, που μας παρουσιάζει ο Ροντογιάννης, και αναφέρεται σε ασθένεια, χωρίς ωστόσο να διευκρινίζεται ποια, είναι του 1612 από τον ιερέα Νικόλαο Ζαμπέλιο σε ενθύμησή του για το σεισμό εκείνου του έτους:

«1612, μηνί Μαΐω, ημέρα ε΄, άρχισαν και εγίνοντο οι σεισμοί εις την Αγίαν Μαύρα, και έγιναν την πρώτην ημέραν, ώρα γ΄ της ημέρας, ήγουν της Πέμπτης, δύο σεισμοί, ώστε οπού, άνθρωπος δεν τους ενθυμείται, και πάλιν άρχισαν και εματαγίνοντο καθ΄  εκάστην ημέραν και νύκτα έως πενήντα, εξήντα ημέρας, και δεν έπαυσαν μήτε νύκτα, μήτε ημέραν, και εκόπει πολύς τόπος εις την Λευκάδα, και εγίνη ευφορία εις τους καρπούς του σίτου και των αμπελιών και εις τας ελαίας και εις όλην την ξυλοκαρπίαν, και θάνατος πολύς και ασθένειαι εις τους ανθρώπους και μικρά παιδιά«.

1623

Στη συνεχεια άλλη αναφορά γίνεται το 1623 στην έκθεση του Ενετού διοικητή Κέρκυρας στην Ενετική Σύγκλητο:

«1623 Μαρτίου 16 …. εις Πρέβεζαν, Λευκάδα, Γιάννενα, Άρτα και εις άλλα μέρη ακούονται κρούσματα θανατικού«. 

1644 -1646

Το 1644 η πανώλη, (ονοματίζεται το θανατικό αυτή τη φορά), έπληξε για δυο χρόνια το νησί (αλλά και τα γειτονικά Ιόνια νησιά), προκαλώντας το θάνατο σε παραπάνω από 2000 ανθρώπους:

«Αλλά των σεισμών και των πειρατών φοβερότερον δυστύχημα υπήρξεν η εν έτει 1644επιδημία της πανώλους, διαρκέσασα δύο ολόκληρα έτη και δρέψασα δύο και πλέον χιλιάδας ανθρώπων«.

Σε άλλη πηγή ο αριθμός των νεκρών, στα 1646, χρονιά που η ασθένεια έχει αρχίσει τη φθίνουσα πορεία της, ανεβαίνει στις 4000. (Κατερίνα Κωνσταντινίδου, Οι επιδημία της πανώλης στα Ιόνια Νησιά, 17ος – 18ος αι, Διδακτορική διατριβή, Αθήνα 2003, σελ. 61)

1673

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1673 ο εφιάλτης επιστρέφει αφήνοντας επίσης πίσω του πολλούς νεκρούς. ( Ο Ροντογιάννης είναι επιφυλακτικός με αυτή την πληροφορία, για την συγκεκριμένη χρονιά,  γιατί θεωρεί ότι στην αρχική του πηγή υπάρχει σύγχυση με τις πληροφορίες που αναφέρονται μάλλον στον μεταγενέστερο λοιμό του 1743-4.
Το 1673 ωστόσο υπήρξε μεγάλη επιδημία της πανώλης στην Κέρκυρα (Κατερίνα Κωνσταντινίδου, Οι επιδημία της πανώλης στα Ιόνια Νησιά, 17ος – 18ος αι, Διδακτορική διατριβή, Αθήνα 2003, σελ. 73-77)

1682

Στη συνέχεια για μικρό χρονικό διάστημα – Απρίλιος-Μάιος ή Ιούνιος του 1682 – αναφέρεται σε ενθύμηση του ιερέα Ζαμπελίου που βρίσκεται σε σχεδόν κατεστραμμένο χειρόγραφο μικρόσχημου βιβλίου στη Συλλογή της Μεταβυζαντινής Τέχνης στη Δημόσια Βιβλιοθήκη της Λευκάδας, περιστατικά της ασθένειας:

«Και εις τους 1682 εν μήνι απρίλιω … / η πανούκλα εφανερώθη εις του … την θυγατέρα / έπειτα και εις …/άλλους και ερχόμενος ο Ιούνιος εγώ και ο υιός μου ο/Ιωάννης. Το νησί οπού ήμεστεν φευγάτι, δι΄ αυτό»

1686

Σημειώνεται η ίδρυση και λειτουργία αστικού νοσοκομείου (13), δύο μόλις χρόνια μετά την απελευθέρωση του νησιού από τους Τούρκους. Τότε ο νέος κατακτητής (με ειδικό διάταγμα τού προβλεπτού τού νησιού Πέτρου Babo) μέσα στο φρούριο της Λευκάδας, θέτει σε λειτουργία το πρώτο νοσοκομείο του νησιού με δυναμικότητα 80 κλινών και με δύο αρχικά γιατρούς, ένα παθολόγο και ένα χειρουργό.

Η λειτουργία του βελτιώθηκε με διάταγμα του Προβλεπτή A. Loredan το έτος 1717 όπου υπήρξε και επέκταση του. Αλλά και κατά την επόμενη περίοδο, στα χρόνια της αγγλικής κυριαρχίας, μαρτυρείται μέριμνα των Αρχών για βελτίωση του Νοσοκομείου της Λευκάδας. Tο Επαρχιακό Συμβούλιο του νησιού, αποτελούμενο από τους Λευκάδιους Σπύρο Σέρβο, Αστέριο Βερύκιο, Μάρκο Τσαρλαμπά, Ιωάννη Καββαδά και Ιωάννη Χαμοσφακίδη, ζητεί από τη Γερουσία την ίδρυση νέου νοσοκομείου, υπογραμμίζοντας ότι το ιδρυθέν από τους Βενετούς δεν επαρκούσε για τις ανάγκες του νησιού.

Tο Νοσοκομείο Λευκάδας υπάγεται διοικητικά μαζί με το Ορφανοτροφείο του νησιού στο Αδελφάτο Λευκάδας. (13)

Το Υγειονομείο της Λευκάδας. Γκραβούρα του J. Cartwrigtht.

1718

Το 1718 θεμελιώθηκε στην είσοδο του καναλιού της Αγίας Μαύρας ανάμεσα στις περιοχές Καλλιγόνι και Μπρίκι το πρώτο λοιμοκαθαρτήριο της Λευκάδας, όμως η τύχη και λειτουργία του δεν ευοδώθηκαν, ΄’οπως αποδείχθηκε λίγα χρόνια αργότερα στη μεγάλη επιδημία του 1743.

 1732

To 1732 αναφέρεται σε μια ενθύμηση στο ληξιαρχικό βιβλίο θανάτων του Αγίου Νικολάου της πόλης της Λευκάδας, ότι παρουσιάστηκε από το μήνα Απρίλιο «βλογιά«, χωρίς περισσότερες λεπτομέρειες:

«έπεσε βλογιά στην Λευκάδα από Απρίλη 1732» 

 1743

 Τον Μάϊο του 1743 εμφανίστηκε η μεγάλης διάρκειας και φθοράς επιδημία πανώλης, αμέσως μετά τον καταστροφικό σεισμό του Φεβρουαρίου του ίδιου έτους, που ήδη είχε δημιουργήσει τεράστια προβλήματα στο νησί.  Η επιδημία έμεινε  γνωστή ως «πανούκλα του Αγίου Χαραλάμπους» (*), (το χρονικό της επιδημίας για τη Λευκάδα και το Μεγανήσι, αναφέρεται παρακάτω).

1772

Το 1772, στο Μεγανήσι, δύο νεαρές γυναίκες, μαζί με δύο ναύτες του ρωσικού στόλου, αποβιβάστηκαν εκεί, λαθραία. Λίγες μέρες αργότερα, πέντε άτομα ασθένησαν ξαφνικά. Ανάμεσα τους συμπεριλαμβάνονταν και οι τέσσερις άρτι αφιχθέντες από την οθωμανική ακτή. Του περιστατικού έλαβαν, άμεσα, γνώση οι επικεφαλής του υγειονομείου της Αμαξικής όπως και ο βενετός διοικητής της Αγίας Μαύρας, που έσπευσε να βρεθεί επιτόπου. Στο Μεγανήσι, κλήθηκε και ο Girolamo Schiadan, βετεράνος, πλέον, γιατρός από το λοιμό της Κεφαλονιάς. Εκείνος, καθησυχάζοντας τους υπευθύνους, απέκλεισε το ενδεχόμενο της πανώλης, επιμένοντας πως, στην πραγματικότητα, επρόκειτο για μια μορφή θανατηφόρου πλευρίτιδας.
(Κατερίνα Κωνσταντινίδου, Οι επιδημία της πανώλης στα Ιόνια Νησιά, 17ος – 18ος αι, Διδακτορική διατριβή, Αθήνα 2003, σελ. 109-10).

1837

Το 1837 αναφέρεται επιδημία ευλογιάς στη Λευκάδα (τη Κεφαλονιά και τη Ζάκυνθο). (Βάννα Πανδή Αγαθοκλή, Καραντίνες και Λοιμοκαθαρτήρια στα Ιόνια Νησιά, Ιατρικά Χρονικά Βορειοδυτικής Ελλάδας, Τόμος 8, Τεύχος 2, 2011, σελ.18).

1850 -1856

Το 1850 αναφέρεται επιδημία χολέρας στην Κεφαλονιά, το 1855 στην Κέρκυρα και το 1856 στη Ζάκυνθο, αλλά δεν βρήκα πληροφορίες αν αυτές επηρέασαν και τη Λευκάδα. Γενικά, οι πληροφορίες που αφορούν στη Λευκάδα στο θέμα των επιδημιών, είνα περιορισμένες.

1866

Σημειώνονται κρούσματα πανώλης στη Λευκάδα, σύμφωνα με μονόφυλλο που καταγράφει στη βιβλιογραφία του ο Φίλιππος Ηλιού, στο Ελληνική Βιβλιογραφία, τ. Α΄, σ. 168, αρ. 185 «Η παράκλησις δια την παύσιν της πανώλου νόσου», πιθανόν μεμονομένα τα οποία ίσως αντιμετωπίστηκαν χωρίς να αποτελέσουν πρόβλημα. (13)

1870

Το 1870 ή και στις αρχές του 20ου αιώνα έχουμε εμφάνιση της ευλογιάς στο Μεγανήσι, περισσότερα στοιχεία για την οποία περιγράφουμε παρακάτω.

 1922

Στις αρχές του 20ου αιώνα, (1922) θα πρέπει να υπήρχαν κρούσματα ευλογιάς και στο νησί της Λευκάδας, μιας και σύμφωνα με προφορική μαρτυρία, είχε μετατραπεί η μονή του Αγίου Γεωργίου στο Μαραντοχώρι, σε «Σπιναλόγγα», μεταφέροντας εκεί τους ασθενείς. Μάλιστα αυτό είχε σαν αποτέλσμα να καταστραφούν στη συνέχεια οι πολύτιμες τοιχογραφίες του ναού, καθώς στην προσπάθεια απολύμανσης του, ασβεστώθηκαν. (**)



Σε άρθρο με τίτλο: «Η συμβολή των Ελλήνων ιατρών στη διαμόρφωση της Δημόσιας Υγείας και της συλλογικής  υγειονομικής αφύπνισης στα Ιόνια Νησιά (17ος-19ος αιώνας), βλέπουμε ότι πέρα από τις μεγάλες επιδημίες των παραπάνω ασθενειών που επηρέασαν τα Ιόνια Νησιά και τη Λευκάδα, οι άνθρωποι της εποχής υπέφεραν και από άλλες, επίσης όμως για την εποχή σοβαρές και κάποτε θανατηφόρες ασθένειες.

Συγκεκριμένα για τη Λευκάδα, βλέπουμε στη λίστα ασθένειες όπως: ελονοσία (amphimerina paludoza) – με τα διάφορα ονόματά της, όπως τριταίος, τεταρταίος ή κακοήθης πυρετός -αλλά και με απλές ονομασίες όπως θέρμη, θερμασία κ.λπ.,  πνευμονία, πλευρίτιδες (malatia fisica), οι οποίες εμφανίζονται με πενταπλάια συχνοτητα στα χωριά απ΄  ό,τι στην πόλη, σύμφωνα με στατιστική για τ έτος 1823-24). (4)

Επίσης ασθένειες με σημαντικά ποσοστά θνησιμότητας ήταν για τη Λευκάδα οι διάφορες γαστρεντερικές διαταραχές (30% των θανάτων σε στατιστική στα χρόνις 1823-24) και οι αναπνευστικές λοιμώξεις.



Μελετώντας τη λαογραφία των εκκλησιών, (από τις πολύ αγαπημένες μου ασχολίες, κατά τη διάρκεια της καταγραφής τους) εντόπισα στην βιβλιογραφία πέρα από το την πρώτη περίπτωση, του Αγίου Βησσαρίωνος, τις παραδόσεις που ακολουθούν.

Πηγή: http://www.imli.gr

Ο Άγιος Βησσαρίων και η πανώλη

Ο άγιος που έσωσε το νησί της Λευκάδας αλλά και το Μεγανήσι, από την πανώλη, όχι με την κατά μέτωπο επίθεση του με την αρρώστια, ή με κάποιο τάμα που ζήτησε ή με το να τα προσέχει απλά σα φύλακας άγγελος όπως στις παραδόσεις που θα ακολουθήσουν, αλλά με τη λιτάνευση της θαυματουργής κάρας Του είναι ο Άγιος Βησσαρίων.
Την άνοιξη του 1743 ένα πλοίο που έφτασε στη Λευκάδα, από την Μεσσήνη της Σικελίας, μετέφερε μαζί με τα προϊόντα του και το βακτήριο της πανώλης ή πανούκλας που το κουβαλούσε μαζί του και το διέσπειρε στα λιμάνια που έδενε. Ο βάκιλος σύντομα απλώθηκε στο νησί προκαλώντας το θάνατο.

Πολλά ενθυμήματα της εποχής, μνημονεύουν και τον άνθρωπο που μετέδωσε την ασθένεια ως «το γιο του Ρογκότη», ένας Λευκάδίτης που είχε έρθει με το πλοίο αυτό από τη Μεσσήνη.

Ο Κ. Γ. Μαχαιράς στο «Η Λευκάς επί Ενετοκρατίας, 1684-1797», Αθήναι 1951, περιγράφει λεπτομερώς όλο το ιστορικό της επιδημίας (σελ.104-114).

«Το μιάσμα της πανώλους εκομίσθη εις την νήσον Λευκαδα κατά τον Ιούνιο του 1743 υπό τινος Ζάχου Λογκόττη, προερχόμενου εκ Μεσσήνης της Ιταλίας»

… και συνεχίζει περιγράφοντας τα συμπτώματα:

» …ήσαν φοβερά. Το πρόσωπον, απόβαλλον την φυσικήν αυτού χροιάν, απέκτα εντός ολίγου την του πτώματος. Η ίρις των οφθαλμών διεστέλλετο, τα χείλη συνενούντο, η γλώσσα εξηραίνετο. Ταύτα συνωδεύοντο υπό δίψης, ρίγους, παραληρήματος και μανίας, παρά τα τοσαύτα δε δεινά το σώμα, εκλειπούσσης πάσης του οργανισμού αντιδράσεως, κατέλειτο ως πτώμα. Οιδήματα εις τους βουβώνας, ή υπό τας μασχάλας. Την κοιλίαν και το στήθος εκάλυπτον άνθρακες, σημείον αλάνθαστο σωτηρίας, αν ζωηροί και οδυνηροί θανάτου δε, αν ωχροί και ανώδυνοι. Ουδεμία διάκρισις ηλικίας, φύλου, κοινωνικής τάξεως. Γενικός ο κίνδυνος και το τρόμος. Εν τρεις, ή πέντε ημέραις, οι προσβαλλόμενοι απέθνησκον, ευτυχείς δε όσοι εν ολίγαις ώραις απηλλάσσοντο των δεινών των».

 Και συνεχίζει με την εξής πληροφορία: Ο Δημήτριος Πετριτσόπουλος περιγράφει σε επιστολή του, στον αδελφό του στήν Ιταλία στις 10 Αυγούστου  1743 την απελπιστική κατάσταση του νησιού. Μεταξύ άλλων περιγράφει το πώς ο  Αναστάσιος Σέρβος, «ο οποῖος εθυσίασε την ζωήν του υπέρ του γενικου καλου, επραξε μετά μεγάλου ζήλου μεγαλειώδη πράγματα, διότι μόνον ούτος περιεφέρετο ανά τήν πόλιν, ενθαρρύνων καί παρηγορών, ανακουφίζων καί περθάλπων τούς πάντας καί ενίοτε μετά γεναίων εξ ιδίων παροχών». Η πόλη κιδύνευε να καεί από τους φοβισμένους κατοίκους, λόγω των άταφων πτωμάτων. Αναφέρει ότι αυτός έφερε και πλήρωσε ανθρώπους από τήν Πρέβεζα για να αναλάβουν τό θλιβερό καθήκον. Μέχρι που έχασε και ο ίσιος τη ζωή του από τη φοβερή ασθένεια. 
Η κα Χαρά Παπαδάτου-Γιαννοπούλου σε άρθρο της στη προσωπικό ιστοχώρο της Ευδείελος , περιγράφει επίσης μια ιδιαίτερη στιγμή αυτοθυσίας των προγόνων του ποιητή μας Αριστοτέλη Βαλαωρίτη:

«Ἡ τραγική θυσία τῶν προγόνων τοῦ Ἀρ. Βαλαωρίτη

Πράγματι δέν θά ὑπῆρχε ὁ Ἀριστοτέλης Βαλαωρίτης ἐάν ὁ προπάππος του καί ὁ ἀδελφός του δέν θυσιαζόταν κατά τήν διάρκεια τῆς ἐπιδημίας αὐτῆς. Μέ τήν ἐπιδημία συνδέεται μιά συγκινητική ἱστορία αὐτοθυσίας ἀπό τά μέλη τῆς οἰκογενείας Βαλαωρίτη.

Ὥς γνωστόν ὁ πρῶτος ἦταν ὁ Μόσχoς Βαλαωρίτης πού μέ κομμένο χέρι ἦρθε στήν Λευκάδα μετά τήν ἔλευση τῶν Ἑνετῶν. Καταγόταν ὡς γνωστόν, ἀπό οἰκογένεια ἀρματωλῶν, πού μαζί μέ τόν περιβόητο Σουμίλα, διαφέντευαν τό ἁρματωλίκι τῆς Ἠπείρου, καί τούς ὕμνησε ὡε γνωστόν δημοτική μοῦσα. Καί οἱ δύο ἦρθαν στήν Λευκάδα. Ὁ Μόσχος ἀπέκτησε δύο γιούς τόν Ἀθανάσιο καί τόν Γεῶργο. Ὁ δεύτερος ὁ Γεῶργος ἐξακολούθησε τήν πορία τῆς οἰκογενείας στά ἁρματωλίκια τῆς Ἡπείρου.

Ὁ Ἀθανάσιος ἀπέκτησε τρεῖς κόρες πού πέθαναν ἀπό τήν πανώλη καί ἕνα γιό τόν Χαράλαμπο. Στήν ἐπιδήμία τοῦ 1743 ὁ Χαράλαμπος ἦταν νήπιο. Ὁ πατέρας του καί ὁ θεῖος του γυρίζοντας μιά μέρα ἀπό τήν δουλειά στά χωράφια, λίγο ἔξω ἀπό τόν Ἅγ. Μηνᾶ, πού εἶχαν κτήματα, εἶδαν στό σῶμα τους τά σημάδια τῆς πανώλους. Αὐτό σήμαινε θάνατο. Ἐπιστροφή στό σπίτι σήμαινε ὅτι καί τό τελευταῖο παιδί θά μολυνόταν καί ὁ θάνατος θά ἀποδεκάτιζε ὁλόκληρη τήν οἰκογένεια.

Ἀποφάσισαν νά μή γυρίζουν σπίτι. Ἄνδρες πού προερχόταν ἀπό γενιά πολεμιστῶν πού πάλευαν κάθε μέρα μέ τόν θάνατο, τόν ἀντιμετώπισαν μέ ἀπαράμιλλη ἀνδρεία ἀλλά καί αὐτοθυσία, ἔναντι τῆς οἰκογενίας τους. Ἔσκαψαν τάφους καί ἔπεσαν μέσα καί μείνανε ἐκεῖ μέχρι πού πέθαναν. Ἑκατό περίπου χρόνια ἀργότερα ὁ Βαλαωρίτης στό ποίημά του, Ὁ Δῆμος καί τό καριοφίλι, γράφει, «Τ’ ἀνδρειωμένου ὁ θάνατος δίνει ζωή στή νιότη». Σίγουρα ἐνυπάρχει στό στίχο αὐτό ἡ θυσία τῶν προγόνων του.

Ἀπό τό παιδί αὐτό πού διασώθηκε, τόν Χαράλαμπο γενήθηκαν τέσσερα παιδιά μεταξύ αὐτῶν καί ὁ Ἰωάννης Βαλαωρίτης, πατέρας τοῦ ποιητοῦ. Τήν δραματική αὐτή σελίδα τῆς οἰκογενείας καταγράφει ὁ Ἰωάννης Βαλαωρίτης στόν πρῶτο τόμο τῶν Ἀπάντων τοῦ Ἀρ. Βαλαωρίτη, Ἀθῆναι 1907.»

Η τότε Ενετική διοίκηση  πήρε  όλα τα μέτρα που ίσχυαν εκείνη την εποχή απολυμαίνοντας ενδύματα, έπιπλα και σκεύη. Η ειδική για αυτό υπηρεσία είχε εγκατασταθεί ήδη από το 1718, όπως είδαμε στις Άνω Αλυκές, κοντά στον Ι.Ν. του Αγίου Γεωργίου, μεταξύ Καλλιγονίου και Καρυωτών, που αν και δεν υπήρξε αρκετό για να αντιμετωπίσει την κατάσταση, αποτέλεσε την αρχή της υγεινονομικής οργάνωσης στο νησί. Παραλληλα με τα απλά αυτά μέτρα, πραγματοποιούνταν υγειονομική ταφή νεκρών, δίνονταν συμβουλές για τη διατροφή και την συναναστροφή των ανθρώπων, επιβάλλονταν απαγορεύεσεις με σκληρές τιμωρίες κ.α.

Το φθινόπωρο του ίδιου έτους περιορίστηκε η επιδημία, ενώ τον Ιούνιο του 1744 το νησί ήταν πια “ελεύθερο” από τα δεσμά της θανατηφόρου νόσου, που είχε όμως πάρει μαζί της 1800 ψυχές, το ένα έκτο του (τότε) πληθυσμού του νησιού και είχε αφανίσει ολόκληρους οικισμούς όπως το Κατούνι στα Κολυβάτα. 1028 άτομα υπολογίζονται οι νεκροί μόνο στην πόλη της Αμαξικής. Άλλες πηγές ανεβάζουν τον αριμό των νεκρών στους 3000.

Πηγή: golefkas.gr

Από την μεριά της η Εκκλησία δεν έμεινε άπραγη μπροστά στο θανατικό και κάλεσε τον ιερομόναχο Ματθαίο Δουσκιώτη να φέρει την θαυματουργή κάρα του Αγίου Βησσαρίωνος, Αρχιεπισκόπου Λαρίσης, που φυλάγονταν στη Μονή Δουσίκου στα Τρίκαλα. Ο μοναχός βρισκόταν σε μια διαρκή μετακίνηση σε όλο το δυτικό Ελλαδικό χώρο  που μαστίζονταν από την ασθένεια και έφτασε στο νησί στις 11 Αυγούστου του 1743. Η λιτάνευση της θαυματουργής Κάρας είχε το αναμενόμενο αποτέλεσμα.

Αμέσως μετά την εξάλειψη της πανώλης χτίστηκε στην συνοικία που ακόμα και σήμερα ονομάζεται Αγία Κάρα (λόγω της θαυματουργής κάρας) ένας μικρός ναός αφιερωμένος στον Άγιο ο οποίος τη φιλοξένησε για ένα μικρό χρονικό διάστημα. Ενώ καθιερώθηκε η 1η Ιουνίου ως ημέρα ευχαριστίας για την απαλλαγή από το κακό.(1)

Ο Αγίος Βησσαρίων και η ευλογιά στο Μεγανανήσι

Το 1870 η ευλογιά, εμφανίστηκε στο Μεγανήσι και μάλιστα το μοναδικό λένε κρούσμα της ήταν γόνος πλούσιας οικογένειας του νησιού που αμέσως απομονώθηκε με την οικογένεια του, σε καλύβα σε ερημική τοποθεσία. Την εποχή εκείνη καλόγεροι είχαν μεταφέρει για προσκύνημα την κάρα του Αγίου στη Λευκάδα και οι κάτοικοι του Μεγανησίου από το φόβο της διασποράς της ασθένειας ζήτησαν να γίνει λιτάνευση της στο νησί τους, όπως και έγινε, και ως εκ θαύματος όχι μόνο δεν μεταδόθηκε η αρρώστια αλλά εξαλείφθηκε πλήρως. Ο άγιος Βησσαρίων βοήθησε τους Μεγανησιώτες και σε άλλες περιπτώσεις όπως για παράδειγμα το θάνατο των τσακαλιών που έκαναν επιθέσεις στα κοπάδια τους, αλλά και στο θέμα της λειψυδρίας που αντιμετώπισε το νησί. Έτσι στο Βαθύ, χτίστηκε στις αρχές του 20ου αι ναός προς τιμή Του και καθιερώθηκε ως πολιούχος του νησιού. (2).

Σε άλλη πηγή συναντάμε την εμφάνιση της ευλογιάς, (που όμως μέσα σε παρένθεση αναφέρεται ως πανώλη, ενώ πρόκειται για δυο διαφορετικές ασθένειες), στις αρχές του 20ου αιώνα, στο Βαθύ. Και τότε, έκανα την λιτάνευση της αγίας Κάρας του αγίου και στη συνέχεια έχτισαν το ναό, όπως αναφέρεται παραπάνω.

Απολυτίκιο  για τον Άγιο Βησσαρίων στη Λευκάδα και το Μεγανήσι

ΑΠΟΛΥΤΙΚΙΟΝ
Ἦχοςπλ.Αʹ. Τόν συνάναρχον Λόγον.
Θετταλῶν τόν ποιμένα τόν ἱερώτατον,
τῶν ἐν νόσοις ὀξύτατον ἀντιλήπτορα,
Βησσαρίωνα, τῆς Χάριτος τό κειμήλιον·
οὗ μεσιτείαις θαυμαστῶς, ἐκ νόσου πάλαι λοιμικῆς,
Λευκάς ἡ νῆσος ἐῤῥύσθη, ὑμνολογοῦμεν ἀπαύστως,
αὐτοῦ τήν κάραν ἀσπαζόμενοι.

(Ερμηνεία: Τον ιερότατο Ποιμένα των Θεσσαλών, που πάρα πολύ γρήγορα βοηθάει όσους αντιμετωπίζουν αρρώστειες και στον οποίο υπάρχει η Θεία Χάρη, τον Βησσαρίωνα, χάρη στις μεσιτείες του οποίου με θαυμαστό τρόπο σώθηκε παλιότερα το νησί της Λευκάδας από λοιμική ασθένεια, υμνούμε αδιάκοπα, προσκυνώντας την αγία Κάρα του.)

Ύμνοι από τον ʺΕυχαριστήριο και Ικετικόʺ κανόνα για την παύση της πανώλης:

Συνήγαγε πάσης χώρας, καί γῆς ὁ Φιλάνθρωπος, οὕς ἀπεσκοράκισε ἡ πανδαμάτωρ καί ἔντρομος νόσος, καί κατεκόσμησε πάλιν νῆσον ὑμνούντων τό κράτος Αὐτοῦ.

(Ερμηνεία: Συγκέντρωσε από κάθε περιοχή ο Φιλάνθρωπος Θεός όσους διασκόρπισε βίαια η αρρώστυεια που καταστρέφει και κατατρομάΖει και στόλισε πάλι το νησί με ανθρώπους που υμνούν τη δύναμή Του.)

Ποιμήν ὁ καλός, τοῦ παρόντος νῦν ποιμένος ἱκεσίαις, προηγουμένου τῆς συνάξεως, τήν πόλιν ταύτην συντήρησον, πάσης ἐπηρείας καί βλάβης, ταῖς λιταῖς ἱλεούμενος τῶν ἱερέων καί λαοῦ, τοῦ Σέ ὑμνοῦντος πιστῶς.

(Ερμηνεία: Ο Καλός Ποιμένας, ο Χριστός, χάρη στις προσευχές του τωρινού ποιμένα που προΐσταται της σύναξής μας (δηλ. του επισκόπου), φύλαξε αυτήν την πόλη από κάθε κατάρα και βλάβη, αφού εξιλεωθείς χάρη στις λιτανείες των ιερέων και του λαού που σε υμνεί με πίστη.)

Ἀμαξικῆς νῦν ἡ πόλις, μετά τῆς νήσου ἁπάσης, τῶν Λευκαδίων γήθεται φαιδρῶς, συγκαλοῦσα τῇ χαρᾷ τάς πέριξ νήσους, συνευφραίνεσθαι ταύτῃ, καί ᾄδειν χαριστήριον ᾠδήν, τῷ Θεῷ τῶν ἁπάντων, τῷ ταύτην διασώσαντι.

(Ερμηνεία: Σήμερα η πόλη της Αμαξικής μαζί με ολόκληρο το νησί των Λευκαδιτών χαίρεται λαμπρά, καλώντας μαΖί του στην χαρά και τα γύρω νησιά για να ευφρανθούν μαζί της και να ψάλλουν ύμνο ευχαριστήριο στον Θεό των όλων που το διέσωσε.)

Παραδόσεις από τη λαογραφία των εκκλησιών

Περνάμε τώρα στις παραδόσεις που δημιούργησε η πίστη του λαού και έφτασαν μέχρι σήμερα σε μας  μέσα από την αγάπη ανθρώπων που τα κατέγραψαν.

Άγιος Αθανάσιος Κατούνας

Στο χωριό Κατούνα, στα 1918 με την επιδημία της γρίπης κάρφωσαν την αρρώστια κάτω από ένα πιάτο. Σήμερα το πιάτο αυτό βρίσκεται μέσα στην εκκλησία του Αγίου Αθανασίου στο χωριό Το κάρφωμα έγινε από όλο το χωριό με τη συμμετοχή του παπά.

(Το κάρφωμα ήταν τρόπος θεραπείας ασθενειών που γινόταν από ξορκιστή ή ξορκίστρα. Η συνήθεια ήταν γνωστή και στους αρχαίους ως κατάδεσμος ή καταπασσάλευση και γινόταν με μαγικό τρόπο, καρφώνοντας την ασθένεια ή εχθρό κλπ. Στη Λευκάδα δεν ήταν συνηθισμένο αλλά γινόταν: γινόταν ως εξής: έπαιρνε ο εξορκιστής ένα μεγάλο καρφί και καθώς τόμπηγε σε κορμό δέντρου, στο χώμα, σε ξύλινους παραστάτες πόρτας, ανάλογα με το σκοπό του καρφώματος έλεγε μυστηριακά: «Τι καρφώνεις;» Κι ο άρρωστος απαντούσε «Καρφώνω ….». και συνέχιζε ακουγοντας το ξορκι τρεις φορες)

Ο Άγιος Αθανάσιος είναι ο κοιμητηριακός ναός του χωριού και βρίσκεται λίγο πριν την είσοδό του.

Άγιος Αθανάσιος  Κατωχωρίου

Κάποτε στο Κατοχώρι είχε πέσει μια φοβερή αρρώστια  και οι άνθρωποι επεθαίνανε. Κάποιος τότε ονειρεύτηκε τον Άγιο Αθανάσιο, που του είπε να του χτίσουν μια εκκλησιά όλοι οι χωριανοί μαζί και έτσι θα γλιτώσουν. Πράγματι την άλλη μέρα επέσανε με τα μούτρα, άλλος πέτρες, άλλος ασβέστη, άλλος άμμο, κι εχτίσανε  μέσα σε μια μέρα την εκκλησιά του Αγίου Αθανασίου στο Κατοχώρι.” (5)

(Ο Γιάννης Αθηνιώτης μας δίνει την επιπλέον πληροφορία ότι η ασθένεια αυτή ήταν το Κουκούδι αρρώστια ανεξήγητη θανατηφόρα” (6)  – δεν μπόρεσα να εντοπίσω για ποια ασθένεια πρόκειται, να βρω την επιστημονική της ονομασία, ωστόσο μιας και “κουκούδι” λέμε το εξάνθημα, υποθέτω ότι επρόκειτο για κάποια αρρώστια με εξανθήματα, ίσως να ταυτίζεται με την ευλογιά που ταλαιπώρησε το νησί σε διάφορες χρονικές περιόδους μέχρι και τις αρχές του 20ου αι που το παλιό μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου στο Μαραντοχώρι, μετατράπηκε σε “Σπιναλόγκα” του νησιού(*).

Ο Άγιος Αθανάσιος βρίσκεται στο κοιμητήριο σε ύψωμα πάνω από το χωριό.

Αγία Αικατερίνη Χορτάτων

Στο Καλαμίτσι κάποτες έπεσε βλογιά. 
Νύχτα βαθειά πήγαιναν οι Καλαμιτσιώτισσες 
σε πηγές Χορτιώτικες τα ρούχα τους να πλύνουν.
Το μάθαν στο χωριό και τρόμαξαν.
Φύλακες βάνανε με την αράδα κάθε νύχτα
να φυλάνε τις πηγές μη λάχει και κολλήσουν.
Βαριοσουεμένος μια βραδιά, ο φύλακας αποκοιμήθηκε.
Τον ξύπνησε η Άγια Κατερίνη λέγοντας του:
Ήρταν και πάλι οι Καλαμιτσιώτισσες, χαμπέρι δεν τις πήρες.
Άειντε και πες τους στο χωριό φόβο κανένα να μην έχουν,
φυλάω εγώ ΄πο δω και πέρα το χωριό.
Και με τη χάρη της η ευλογιά δεν πέρσ΄ από τα Χορτάτα” (6)

Η Αγία Αικατερίνη βρίσκεται σε ύψωμα, ανατολικά του χωριού.

Αγία Παρασκευή Πλατυστόμων

(α)
Το θάμα δε λείπει από το χωριό. Η πίστη ατόφιο το προσφέρει.
Έπεσε κάποτε στο χωριό βλογιά,
Προστάτισσα η Άγια τους Παρασκευή
πήγε και κάρφωσε σιδερόκαρφο σ΄ ένα κορμό ελιάς.
Με μιας εχάθη το φοβερό θανατικό” (6)

(β)
…. μια φορά ερχότανε η χολέρα απέναντι στο δρόμο της Βαυκερής, και λέει: 
Παρασκευή να ΄ρτω;”
“Όχι”
“Παρασκευή να ΄ρτω;”
“Όχι”
Την τρίτη που …. “να ΄ρτω” τηνε κάρφωσε πιο κάτω …απ΄την εκκλησία ήταν μια ελιά και την κάρφωσε εκεί, και ξεράθηκε και η ελιά και λέανε ότι ήτανε θαυματουργή” (3)

Στο δεύτερο απόσπασμα ο πατέρας Ευάγγελος Θειακός διηγείται παλιές ιστορίες και παραδόσεις του χωριού.

Η Αγία Παρασκευή είναι ο ενοριακός ναός του χωριού και η πολιούχος του.

Άγιος Χαράλαμπος Βαυκερής

Και δω το θάμα το βρήκες ζωντανό στο στόμα.
Προστάτης του χωριού ο Άη Χαράλαμπος
προστάτεψε τη Βαυκερή απ΄ τη χολέρα.
Ήταν ξεσκέπαστη η εκκλησιά, νεοχτιζούμενη.
Την εσκεπάσανε οι Βαυκεριώτες με σεντόνια, 
Μπήκανε μέσα, παρακαλέστηκαν, 
Βοήθησε ο Άη Χαράλαμπος, σώθηκε το χωριό.
Ούτε σημάδι σήμερα της εκκλησιάς δε μένει.” (6)

(Σύμφωνα με πληροφορίες μου, δεν υπήρξε ποτέ εκκλησάκι του Αγίου Χαραλάμπους στη Βαυκερή. Ίσως να πρόκειται για κάποιο εικόνισμα, αν και κανείς δεν έχει υπόψιν του κάποιο)

 Άγιος Χαράλαμπος Εγκλουβής

Με σεβασμό και δέος μιλάνε οι γέροντες,
ιστορώντας το θάμα τ΄ Άη Χαράλαμπου,
ως έχει φτάσει από προπάππου στόμα.
Νίκησε ο Άγιος  το τέρας της πανούκλας.
Στον Άγιο Χαράλαμπο, δείγμα ευγνωμοσύνης, 
οι πιστοί, σ΄ ένα μερόνυχτο, χτίσανε εκκλησία.
Στο ίδιο μέρος βρίσκονταν τ΄ απομεινάρια του ναού,
Με το φτωχό το κόνισμα προσκυνητάρι του Αγίου.” (4)

(Πρόκειται για την επιδημία πανώλης/πανούκλας, που ήδη αναφέραμε παραπάνω (Άγιος Βησσαρώνας) του 1743. Μάλιστα στο χωριό έχει μείνει η ονομασία “πανούκλα του Άη Χαραλάμπου) (7).

Σήμερα ο άγιος τιμάται στον τρισυπόστατο ναό μαζί με τη μνήμη των Αγίων Δημητρίου και Γεωργίου στο το κέντρο της Εγκλουβής και το εικονοστάσι του Αγίου βρίσκεται στη θέση που ήταν η Αγία τράπεζα του παλιού ναού.)

Αγία Τριάδα Αγίου Ηλία

» … την Άγια Τριάδα που γλύτωσε το χωριό από την ευλογιά.
Στάθηκε, λέει, εκεί στο έμπα του χωριού,
λαμπροστόλιστη με στέμμα στο κεφάλι, άνοιξε διάπλατα τα χέρια,
κι έφραξε το δρόμο στη φοβερή αρρώστια.
Ως τη ρωτήσανε πνεύματα κακά γιατί δεν μπαίνει, απάντησε:
Πώς να περάσω, το δρόμο φράζει η μαυρομάτα.
Την κράζουμε μαυρομάτα, γιατί απ΄ έξω στην κόγχη της
έχει δυο τρύπες ανοιχτές, ίδια μαύρα μάτια.” (6)

Η Αγία Τριάδα είναι παρεκκλήσι του ενοριακού ναού του χωριού και βρίσκεται στο βόρειο μέρος του, στην έξοδο προς το δρόμο για Άγιο Δονάτο.



Πηγές:

  1. www.imli.gr
  2. www.meganisitimes.gr
  3. platistoma.gr
  4. http://www.academy.edu.gr/files/02_10_pr_rg.pdf 
  5. https://charapapadatou.gr/
  6. Πανταζή Κοντομίχη “Λαογραφικά σύμμεικτα Λευκάδας” εκδ, Γρηγόρη, Αθήνα 1995
  7. Γιάννης Αθηνιώτης “Οδοιπορικό Λευκάδας” Λευκάδα 1989
  8. Μιλτιάδης Κακλαμάνης “Εγκλουβή” εκδ. Γρηγόρη, Αθήνα 2005
  9. Π.Γ.Ροντογιάννης, Η Ιστορία της Νήσου Λευκάδος, τόμος Α΄, ΕΛΜ, Αθήνα 2006
  10. Κ.Γ.Μαχαιράς, Η Λευκάς επί Ενετοκρατίας, 1684-1797, Αθήναι 1951
  11. Βάννα Πανδή Αγαθοκλή, Καραντίνες και Λοιμοκαθαρτήρια στα Ιόνια Νησιά, Ιατρικά Χρονικά Βορειοδυτικής Ελλάδας, Τόμος 8, Τεύχος 2, 2011
  12. Κατερίνα Κωνσταντινίδου, Οι επιδημία της πανώλης στα Ιόνια Νησιά, 17ος – 18ος αι, Διδακτορική διατριβή, Αθήνα 2003
  13. Νικόλαος Μοσχόπουλος, Πρόληψη και αντιμετώπιση της αρρώστας στα Επτάνησα από την Ένωση έως τη Κατοχή (1865-1945) Διδακτορική Διατριβή Λάρισα 2015

(*) Ο Άγιος Χαράλαμπος θεωρείται προστάτης των πασχόντων από λοιμώδη νοσήματα και ιδίως από την πανώλη (πανούκλα).
Συνήθως στην εικονογραφία απεικονίζεται να ποδοπατά μια αποκρουστική γυναίκα που συμβολίζει την πανούκλα.
Υπάρχουν πολλές σχετικές παραδόσεις  σε πολλά μέρη της Ελλάδας για τη διάσωση χωριών και πολιτειών από την πανώλη με τη βοήθεια του Αγίου.
Στη Λευκάδα, όπως είδαμε, σε δυο περιπτώσεις, στη Βαυκερή και την Εγκλουβή, η λαϊκή παράδοση θέλει ο Άγιος να έσωσε τους κατοίκους των χωριών

(**) lefkadapatridamou.blogspot.com

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για την εξάλειψη των ανεπιθύμητων σχολίων. Μάθετε πως επεξεργάζονται τα δεδομένα των σχολίων σας.